Officiële Bekendmakingen (KOOP)

Subsidieregeling beproeven examenprogramma’s

Open

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Aanpassing van de Subsidieregeling beproeven examenprogramma’s om een schrijffout te corrigeren.

Volledige officiële tekst

Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 2 september 2026 nr. 58949520, houdende wijziging van de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs in verband met het vernieuwen van de examenprogramma’s voor het voortgezet onderwijs, wijziging van de Regeling beroepsgerichte keuzevakken voor het vmbo in verband met het vernieuwen van deze keuzevakken alsmede wijziging van de Subsidieregeling beproeven examenprogramma’s in verband met het herstellen van een verschrijvingDe Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,Gelet op artikel 2.54 van de Wet voortgezet onderwijs 2020 en artikel 2.29, eerste lid, van het Uitvoeringsbesluit WVO 2020;

Besluit:

De Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs wordt als volgt gewijzigd:AArtikel 5 komt te luiden:

Artikel 5 Overgangsrecht

In afwijking van de paragrafen 2.13.1, 2.13.2 en 2.13.3, van bijlage 2, blijft paragraaf 2.13, van bijlage 2, zoals die luidde op 31 juli 2027, van toepassing op de leerlingen die op 1 augustus 2027 zijn toegelaten tot het derde jaar van het vmbo, met dien verstande dat het examen gebaseerd op paragraaf 2.13 voor de laatste maal wordt afgenomen in schooljaar 2028/2029.

BIn bijlage 1 en 2 wordt ‘CvE’ telkens vervangen door ‘CvTE’.CBijlage 2 wordt als volgt gewijzigd:1.Aan paragraaf 2.0 wordt een alinea toegevoegd, luidende:

Het schoolvak wiskunde, genoemd in de paragrafen 2.13,1, 2.13.2 en 2.13.3, bestaat uit verschillende domeinen. Het examenprogramma bestaat uit zeven domeinen:

•
domein A: Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden;
•
domein B: Verhoudingen en procenten;
•
domein C: Grootheden en eenheden;
•
domein D: Kwantitatieve informatie en kansen;
•
domein E: Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen;
•
domein F: Twee- en driedimensionale ruimte; en
•
domein G: Wiskundige oriëntatie.

Per (sub)domein is aangegeven welk onderdeel terugkomt in het schoolexamen (SE) of het centraal examen (CE). Vervolgens volgen de eindtermen. Per eindterm zijn een doelzin, een uitwerking (‘Het gaat hierbij om’) en een illustratie (‘Te denken valt aan’) opgenomen. De doelzin en uitwerking behoren tot het wettelijk deel en zijn dus verplicht; de illustraties behoren tot het niet-wettelijke deel en zijn ter inspiratie. Bij de eindterm staat of het om een beheersingsdoel (B) of een ervaringsdoel (E) gaat.

2.Paragraaf 2.13 wordt vervangen door drie paragrafen, luidende:

Het examenprogramma wiskunde vmbo gemengde en theoretische leerweg (gl/tl) omvat:

Het eindexamen

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A: Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden

Domein B: Verhoudingen en procenten

Domein C: Grootheden en eenheden

Domein D: Kwantitatieve informatie en kansen

Domein E: Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen

Domein F: Twee- en driedimensionale ruimte

Domein G: Wiskundige oriëntatie

Het centraal examen en het schoolexamen

Het centraal examen en het schoolexamen hebben betrekking op de volgende domeinen:

Domeinindeling	Titel (sub)domein	Toewijzing SE	Toewijzing CE
Domein A	Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden
Subdomein A1	Bewerking met getallen	x	x
Subdomein A2:	Hulpmiddelen	x	x
Domein B	Verhoudingen en procenten
Subdomein B1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein B2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein B3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein B4	Abstraheren	x	x
Subdomein B5	Wiskundig modelleren		x
Subdomein B6	Wiskundig redeneren	x
Domein C	Grootheden en eenheden
Subdomein C1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein C2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein C3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein C4	Abstraheren		x
Subdomein C5	Gereedschap gebruiken	x	x
Domein D	Kwantitatieve informatie en kansen
Subdomein D1	Wiskundig probleemoplossen	x
Subdomein D2	Rekenwiskundige handelingen	x
Subdomein D3	Representeren en vaktaal	x
Subdomein D4	Abstraheren	x
Subdomein D5	Wiskundig modelleren	x
Subdomein D6	Wiskundig redeneren	x
Domein E	Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen
Subdomein E1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein E2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein E3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein E4	Abstraheren		x
Subdomein E5	Wiskundig modelleren		x
Subdomein E6	Wiskundig redeneren	x
Domein F	Twee- en driedimensionale ruimte
Subdomein F1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein F2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein F3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein F4	Abstraheren		x
Subdomein F5	Wiskundig redeneren	x
Subdomein F6	Gereedschap gebruiken	x	x
Domein G	Wiskundige oriëntatie
Subdomein G1	Wiskundige houding	x
Subdomein G2	Verbindende vaardigheden	x	x
Subdomein G3	Geïntegreerde wiskundige activiteiten	x
Subdomein G4	Loopbaanontwikkeling	x

Eindtermen

Eindterm 1: De leerling rekent met gehele en decimale getallen en breuken en rondt getallen af. (B)

Het gaat hierbij om:

• optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen, machtsverheffen en worteltrekken van gehele en decimale getallen en met het getal ϖ;

• optellen, aftrekken en vermenigvuldigen van breuken die op verschillende visuele wijzen voorgesteld kunnen worden;

• omzetten van een breuk in een decimaal getal en omgekeerd;

• vooraf schatten van uitkomsten;

• rekenen met grote en kleine getallen in de wetenschappelijke notatie;

• wiskundig afronden van getallen op een gegeven aantal decimalen en op een veelvoud van machten van tien;

• situationeel afronden van getallen.

Eindterm 2: De leerling gebruikt hulpmiddelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van een rekenmachine;

• gebruiken van digitale hulpmiddelen;

• gebruiken van een formulekaart met relevante formules;

• afzien van tussentijdse afrondingen bij gecombineerde berekeningen, tenzij de situatie daar om vraagt.

Eindterm 3: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin verhoudingen, procenten en/of schaal een rol spelen. (B)

Eindterm 4: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met verhoudingen, procenten en schaal. (B)

Het gaat hierbij om:

• vergelijken van verhoudingen met elkaar;

• bepalen van deel, geheel of percentage als twee van de drie gegeven zijn;

• omrekenen tussen procenten, breuken, decimale getallen;

• berekeningen met schaal uitvoeren;

• een deel nemen van een geheel;

• uitrekenen welk deel een getal is van een ander getal.

Eindterm 5: De leerling geeft een verhouding in taal en teken weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van verhoudingstaal en verhoudingsnotatie;

• gebruiken van procentteken;

• gebruiken van breuknotatie;

• gebruiken van schaalnotatie en schaallijn;

• noteren van een groeifactor.

Eindterm 6: De leerling identificeert en geeft betekenis aan verhoudingen, procenten en schaal. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en beschrijven van verschijningsvormen van verhoudingen;

• onderscheiden van verhoudingen en niet-verhoudingen;

• verbanden leggen tussen verhoudingen en samengestelde grootheden, omrekening van valuta, gelijkvormigheid, evenredige verbanden, cirkeldiagrammen en kansen;

• uitleggen wat verhoudingen, procenten en schaal betekenen.

Eindterm 7: De leerling geeft een verhoudingssituatie weer door middel van een verhoudingsfactor en een formule. (B)

Eindterm 8: De leerling toont bewerkingen over verhoudingen en procenten aan of weerlegt ze. (B)

Eindterm 9: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin grootheden, maten, aantallen, eenheden en/of hun representaties een rol spelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van grootheden en eenheden bij probleemsituaties in de meetkunde;

• gebruiken van grootheden en eenheden bij probleemsituaties met verhoudingen.

Eindterm 10: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op met behulp van benaderingen, referentiematen en/of referentieaantallen. (B)

Het gaat hierbij om:

• kiezen van gepaste referentiematen en -aantallen;

• benaderen van een waarde met referentiematen en -aantallen.

Eindterm 11: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met maten. (B)

Het gaat hierbij om:

• berekeningen uitvoeren met enkelvoudige en samengestelde grootheden;

• omrekenen van enkelvoudige en samengestelde meeteenheden.

Eindterm 12: De leerling kiest in concrete situaties passende eenheden en voorvoegsels en geeft een maat met de gekozen eenheid weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van meter (m), vierkante meter (m²), kubieke meter (m³), liter (l), gram (g), byte (B);

• gebruiken van de voorvoegsels micro, milli, centi, deci, hecto, kilo, mega, giga, tera;

• gebruiken van de symbolen °, °C, € en symbolen voor vreemde valuta;

• gebruiken van de tijdsaanduidingen seconde (s), minuut, uur (u), dag, week, maand, kwartaal, jaar;

• gebruiken van de begrippen hectare als oppervlaktemaat, ton in geld en ton in gewicht (massa).

Eindterm 13: De leerling geeft betekenis aan gangbare grootheden en eenheden. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen of het gaat over lengte, oppervlakte, inhoud, tijd, geld, gewicht (massa), temperatuur, geheugenomvang of een hoek;

• uitleggen van omrekenfactoren.

Eindterm 14: De leerling gebruikt meetinstrumenten. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van gangbare meetinstrumenten voor het meten van lengte, inhoud, tijdsduur, snelheid, gewicht (massa) en temperatuur;

• gebruiken van minder gangbare meetinstrumenten;

• schatten van de orde van grootte van een meetwaarde.

Eindterm 15: De leerling lost een probleem op waarin data en/of hun grafische representaties een rol spelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• beoordelen of de onderzoeksvraag aansluit bij de gegeven data;

• benoemen welke gegevens relevant zijn voor de onderzoeksvraag;

• beantwoorden van onderzoeksvragen;

• inzicht tonen in het feit dat een grotere steekproef een betere inschatting van de werkelijkheid geeft.

Eindterm 16: De leerling lost een kansprobleem op. (B)

Eindterm 17: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met univariate en bivariate data. (B)

Het gaat hierbij om:

• aflezen van informatie uit verschillende diagrammen die univariate of bivariate data weergeven;

• berekenen van het rekenkundig gemiddelde, de mediaan, de spreidingsbreedte, de kwartielen en de interkwartielafstand;

• bepalen van de modus, minimum- en maximumwaarde.

Eindterm 18: De leerling berekent kansen met behulp van een boom- of wegendiagram. (B)

Het gaat hierbij om:

• berekenen van de kans bij een pad bestaande uit meerdere takken of wegen.

Eindterm 19: De leerling geeft in een concrete situatie een of meerdere datasets met behulp van ICT grafisch weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• weergeven van één of meerdere univariate datasets en van één bivariate dataset;

• beredeneerd kiezen voor een diagram;

• beredeneerd kiezen hoe je twee of meer datasets wilt weergeven;

• labelen van de onderdelen van een diagram.

Eindterm 20: De leerling geeft in een concrete situatie een kans in taal en teken weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de spreek- en schrijfwijze met 'op';

• gebruiken van een percentage bij het weergeven van een kans;

• gebruiken van een breuk bij het weergeven van een kans.

Eindterm 21: De leerling identificeert en geeft betekenis aan centrum- en spreidingsmaten, trends en gangbare grafische representaties van data in concrete situaties. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en beschrijven van modus, minimum- en maximumwaarde, gemiddelde, mediaan, kwartielen, spreidingsbreedte en interkwartielafstand;

• conclusies trekken en beoordelen in hoeverre door anderen getrokken conclusies correct zijn;

• blootleggen van misleiding;

• uitleggen wat centrum- en spreidingsmaten van data zeggen over de situatie;

• uitleggen of er een trend zichtbaar is.

Eindterm 22: De leerling geeft een kanssituatie weer met een boom- of wegendiagram. (B)

Het gaat hierbij om:

• schetsen van een boom- of wegendiagram waarbij de takken per niveau gelijke kansen voorstellen.

Eindterm 23: De leerling geeft in een concrete situatie betekenis aan kansen. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen wat de kans is in een situatie;

• uitleggen wanneer kansen gelijk of niet gelijk zijn.

Eindterm 24: De leerling lost een probleem op waarin tabellen, grafieken, formules en/of vergelijkingen een rol spelen. (B)

Eindterm 25: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met tabellen en grafieken. (B)

Het gaat hierbij om:

• aflezen van een grafiek, ook met een zaagtand in een as;

• uitvoeren van een lineaire interpolatie en een lineaire extrapolatie;

• tekenen van een grafiek aan de hand van een tabel;

• tekenen van de grafiek van een lineair verband aan de hand van een gegeven punt en een geheeltallige of gebroken richtingscoëfficiënt;

• bepalen van het startgetal en de richtingscoëfficiënt bij een lineair verband, de groeifactor bij een exponentieel verband, en de amplitude, periode en frequentie bij een periodiek verband.

Eindterm 26: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met formules. (B)

Het gaat hierbij om:

• tekenen van een grafiek aan de hand van een formule;

• berekenen van de waarde van de uitkomst met een formule als die van de andere variabelen gegeven is;

• oplossen van een vergelijking door middel van inklemmen;

• algebraïsch oplossen van lineaire, kwadratische en wortelvergelijkingen;

• samennemen van gelijksoortige termen;

• bepalen van de waarde van een variabele bij een omgekeerd evenredig verband.

Eindterm 27: De leerling gebruikt vaktaal voor representaties en het veranderingsgedrag van verbanden en standaardverbanden. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de begrippen assenstelsel, horizontale en verticale as, oorsprong, coördinaat, schaalverdeling, zaagtand, variabele, snijpunt, algebraïsch oplossen, formule;

• gebruiken van de begrippen stijgen, dalen, constant, minimum, maximum;

• gebruiken van de begrippen lineair, evenredig, omgekeerd evenredig, exponentieel, kwadratisch, wortel- en periodiek verband;

• gebruiken van de begrippen richtingscoëfficiënt, startgetal, groeifactor, periode, amplitude, frequentie.

Eindterm 28: De leerling identificeert patronen en verbanden in een situatie. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en benoemen van grootheden die in een concrete situatie met elkaar in verband staan;

• herkennen en benoemen van een patroon in een rij getallen;

• herkennen en benoemen van een lineair, evenredig, omgekeerd evenredig, kwadratisch en exponentieel verband en van een wortelverband aan de hand van een formule;

• herkennen en benoemen van een lineair en periodiek verband aan de hand van een grafiek.

Eindterm 29: De leerling geeft betekenis aan tabellen, grafieken, formules en verbanden. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen van het veranderingsgedrag, de veranderingssnelheid, het asymptotisch gedrag en de extreme waarden van een verband in een concrete situatie;

• onderscheiden van lineaire verbanden en niet-lineaire verbanden in een concrete situatie.

Eindterm 30: De leerling geeft een concrete situatie weer als een verband of een vergelijking met behulp van een tabel, een grafiek en een formule. (B)

Het gaat hierbij om:

• weergeven van een tabel en een grafiek bij een verband;

• opstellen van een formule met lettervariabelen bij een lineair verband en bij een exponentieel verband;

• opstellen van een lineaire vergelijking;

• opstellen van een lineaire, wortel- en kwadratische vergelijking wanneer een verband met een formule weergegeven is;

• verticaal verschuiven van grafieken.

Eindterm 31: De leerling toont aan de hand van een grafiek of formule een bewering over een verband aan. (B)

Eindterm 32: De leerling lost een probleem op met hoeken en/of met de omtrek, oppervlakte en/of inhoud van meetkundige figuren. (B)

Eindterm 33: De leerling lost een probleem op met routes en kijklijnen. (B)

Eindterm 34: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met afmetingen, omtrek, oppervlakte, inhoud en meetkundige plaatsbepaling en gebruikt daarbij een formulekaart met relevante formules. (B)

Het gaat hierbij om:

• afleiden van een ontbrekende afmeting uit andere afmetingen in een tekening;

• berekenen van de omtrek van rechthoeken en cirkels;

• berekenen van de oppervlakte van rechthoeken, driehoeken, cirkels en balken;

• berekenen van de inhoud van balken, piramiden, cilinders, prisma’s, kegels en bollen;

• bepalen van een punt dat door coördinaten is gegeven, zowel bij cartesische coördinaten in twee en drie dimensies als bij niet- cartesische coördinaten;

• bepalen van de coördinaten van een gegeven punt, zowel bij cartesische coördinaten in twee en drie dimensies als bij niet- cartesische coördinaten.

Eindterm 35: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met lengten van zijdes van driehoeken en met hoeken. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruikmaken van de hoeksomeigenschap van driehoeken en vierhoeken;

• gebruikmaken van eigenschappen van snijhoeken bij evenwijdige en snijdende lijnen;

• toepassen van de stelling van Pythagoras in vlakke en ruimtefiguren;

• berekenen van hoeken en lengtematen met behulp van goniometrische verhoudingen.

Eindterm 36: De leerling geeft driedimensionale objecten op een tweedimensionale manier weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• tekenen van een aanzicht;

• tekenen van een uitslag van een ruimtefiguur;

• tekenen van een doorsnede van een ruimtefiguur.

Eindterm 37: De leerling gebruikt de namen, begrippen en symbolen van en bij meetkundige vormen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de begrippen vierkanten, rechthoeken, driehoeken, cirkels, kubussen, balken, piramiden, cilinders, kegels, bollen, parallellogrammen, prisma’s en combinaties van ruimtelijke vormen;

• gebruiken van de begrippen hoeken, loodrecht en haaks en van rechtehoektekens;

• gebruiken van tekens om hoeken van gelijke grootte en tekens om zijden van gelijke lengte aan te geven;

• gebruiken van de begrippen lijnsymmetrie, draaisymmetrie, symmetrieas en evenwijdig, en van het symbool //;

• gebruiken van de begrippen hoekpunt, zijde, diagonaal, middelpunt, straal, diameter, ribbe, zijvlak, grondvlak en lichaamsdiagonaal;

• gebruiken van het begrip vergrotingsfactor.

Eindterm 38: De leerling identificeert en geeft betekenis aan meetkundige grootheden, constructies, eigenschappen en plaatsbepaling. (B)

Het gaat hierbij om:

• koppelen van aanzichten en uitslagen aan een driedimensionale weergave;

• bepalen welk van de grootheden omtrek, oppervlakte en inhoud bij een situatie past;

• herkennen en benoemen van meetkundige figuren, ook aan de hand van hun eigenschappen;

• herkennen en benoemen van lijn- en draaisymmetrie;

• interpreteren van hoogtekaarten.

Eindterm 39: De leerling maakt beweringen aannemelijk over meetkundige figuren en hun afmetingen, omtrek, oppervlakte of inhoud. (B)

Het gaat hierbij om:

• redeneren over meetkundige figuren aan de hand van hun eigenschappen;

• redeneren over het effect van het vergroten of verkleinen van de afmetingen van een figuur op de omtrek, oppervlakte en inhoud.

Eindterm 40: De leerling gebruikt meetinstrumenten voor het meten en tekenen van hoeken. (B)

Het gaat hierbij om:

• schatten van de orde van de grootte van een hoek voorafgaand aan het meten en tekenen;

• meten en tekenen van een hoek met behulp van een koershoekmeter of een geodriehoek.

Eindterm 41: De leerling werkt aan de ontwikkeling van een wiskundige houding. (E)

Het gaat hierbij om:

• kennismaken met het nut en de kracht van wiskunde in uiteenlopende toepassingen;

• verkennen van de eigen onderzoekende en kritische houding ten aanzien van wiskundige informatie;

• reflecteren op eigen en andermans wiskundig handelen;

• deelnemen aan activiteiten gerelateerd aan het schoolvak wiskunde.

Eindterm 42: De leerling gebruikt wiskundige denk-werkwijzen bij de ontwikkeling van algemene vaardigheden. (B)

Het gaat hierbij om:

• communiceren over een oplossingswijze, redenering of uitleg ten behoeve van de ontwikkeling van sociaal handelingsvermogen;

• wiskundig probleemoplossen, abstraheren, modelleren en redeneren ten behoeve van de ontwikkeling van analytisch denkvermogen;

• wiskundig probleemoplossen, modelleren en redeneren ten behoeve van de ontwikkeling van kritisch en creatief denkvermogen;

• wiskundig redeneren als onderzoeksvaardigheid;

• wiskundig modelleren als ontwerpvaardigheid.

Eindterm 43: De leerling herkent en gebruikt wiskunde in dagelijkse, maatschappelijke en onderwijsgerichte situaties. (E)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van wiskundige concepten in onderlinge samenhang;

• gebruikmaken van wiskunde in andere vakken;

• toepassen van wiskundige denk-werkwijzen;

• adequaat en autonoom omgaan met de kwantitatieve kant van de wereld;

• wiskunde gebruiken bij het nemen van beslissingen en het oplossen van problemen.

Eindterm 44: De leerling legt verbanden tussen ervaringen, persoonlijke interesses en kwaliteiten, vervolgopleidingen en toekomst. (E)

Het gaat hierbij om:

• verkennen van de plaats en functie van wiskunde in de samenleving;

• oriënteren op sectoren, beroepen en vervolgopleidingen waarin de kennis en vaardigheden van het schoolvak wiskunde relevant zijn;

• verwoorden van de eigen kwaliteiten en interesses passend bij het schoolvak wiskunde;

• reflecteren op opgedane ervaringen in het kader van oriëntatie op studie en werk.

Het examenprogramma wiskunde vmbo kaderberoepsgerichte leerweg (kb) omvat:

Het eindexamen

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A: Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden

Domein B: Verhoudingen en procenten

Domein C: Grootheden en eenheden

Domein D: Kwantitatieve informatie en kansen

Domein E: Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen

Domein F: Twee- en driedimensionale ruimte

Domein G: Wiskundige oriëntatie

Het centraal examen en het schoolexamen

Het centraal examen en het schoolexamen hebben betrekking op de volgende domeinen:

Domeinindeling	Titel (sub)domein	Toewijzing SE	Toewijzing CE
Domein A	Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden
Subdomein A1	Bewerking met getallen	x	x
Subdomein A2:	Hulpmiddelen	x	x
Domein B	Verhoudingen en procenten
Subdomein B1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein B2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein B3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein B4	Abstraheren	x	x
Subdomein B5	Wiskundig modelleren		x
Domein C	Grootheden en eenheden
Subdomein C1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein C2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein C3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein C4	Abstraheren		x
Subdomein C5	Gereedschap gebruiken	x	x
Domein D	Kwantitatieve informatie en kansen
Subdomein D1	Wiskundig probleemoplossen	x
Subdomein D2	Rekenwiskundige handelingen	x
Subdomein D3	Representeren en vaktaal	x
Subdomein D4	Abstraheren	x
Subdomein D5	Wiskundig redeneren	x
Domein E	Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen
Subdomein E1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein E2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein E3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein E4	Abstraheren		x
Subdomein E5	Wiskundig modelleren		x
Subdomein E6	Wiskundig redeneren	x
Domein F	Twee- en driedimensionale ruimte
Subdomein F1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein F2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein F3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein F4	Abstraheren		x
Subdomein F5	Wiskundig redeneren	x
Subdomein F6	Gereedschap gebruiken	x	x
Domein G	Wiskundige oriëntatie
Subdomein G1	Wiskundige houding	x
Subdomein G2	Verbindende vaardigheden	x	x
Subdomein G3	Geïntegreerde wiskundige activiteiten	x
Subdomein G4	Loopbaanontwikkeling	x

Eindtermen

Eindterm 1: De leerling rekent met gehele en decimale getallen en breuken en rondt getallen af. (B)

Het gaat hierbij om:

• optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen, machtsverheffen en worteltrekken van gehele en decimale getallen en met het getal ϖ;

• optellen, aftrekken en vermenigvuldigen van breuken die op verschillende visuele wijzen voorgesteld kunnen worden;

• omzetten van een breuk in een decimaal getal en omgekeerd;

• lezen en weergeven van grote getallen in de wetenschappelijke notatie;

• vooraf schatten van uitkomsten;

• wiskundig afronden van getallen op een gegeven aantal decimalen en op een veelvoud van machten van tien;

• situationeel afronden van getallen.

Eindterm 2: De leerling gebruikt hulpmiddelen

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van een rekenmachine;

• gebruiken van digitale hulpmiddelen;

• gebruiken van een formulekaart met relevante formules;

• afzien van tussentijdse afrondingen bij gecombineerde berekeningen, tenzij de situatie daar om vraagt.

Eindterm 3: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin verhoudingen, procenten en/of schaal een rol spelen. (B)

Eindterm 4: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met verhoudingen, procenten en schaal. (B)

Het gaat hierbij om:

• vergelijken van verhoudingen met elkaar;

• bepalen van deel, geheel of percentage als twee van de drie gegeven zijn;

• omrekenen tussen procenten, breuken en decimale getallen;

• berekeningen met schaal uitvoeren;

• een deel nemen van een geheel;

• uitrekenen welk deel een getal is van een ander getal.

Eindterm 5: De leerling geeft een verhouding in taal en teken weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van verhoudingstaal;

• gebruiken van het procentteken;

• gebruiken van breuknotatie;

• gebruiken van schaalnotatie en schaallijn.

Eindterm 6: De leerling identificeert en geeft betekenis aan verhoudingen, procenten en schaal. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en beschrijven van verschijningsvormen van verhoudingen;

• onderscheiden van verhoudingen en niet-verhoudingen;

• verbanden leggen tussen verhoudingen en samengestelde grootheden, omrekening van valuta, gelijkvormigheid, evenredige verbanden, cirkeldiagrammen en kansen;

• uitleggen wat verhoudingen, procenten en schaal betekenen.

Eindterm 7: De leerling geeft een verhoudingssituatie weer door middel van een verhoudingsfactor. (B)

Eindterm 8: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin grootheden, maten, aantallen, eenheden en/of hun representaties een rol spelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van grootheden en eenheden bij probleemsituaties in de meetkunde;

• gebruiken van grootheden en eenheden bij probleemsituaties met verhoudingen.

Eindterm 9: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op met behulp van benaderingen, referentiematen en/of referentieaantallen. (B)

Het gaat hierbij om:

• kiezen van gepaste referentiematen en -aantallen;

• benaderen van een waarde met referentiematen en -aantallen.

Eindterm 10: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met maten. (B)

Het gaat hierbij om:

• berekeningen uitvoeren met enkelvoudige en samengestelde grootheden;

• omrekenen van enkelvoudige en samengestelde meeteenheden waarbij de schaalfactor ten hoogste 1000 is.

Eindterm 11: De leerling kiest in concrete situaties passende eenheden en voorvoegsels en geeft een maat met de gekozen eenheid weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van meter (m), vierkante meter (m²), kubieke meter (m³), liter (l), gram (g), byte (B);

• gebruiken van de voorvoegsels milli, centi, deci, kilo, mega, giga, tera;

• gebruiken van de symbolen °, °C, € en symbolen voor vreemde valuta;

• gebruiken van de tijdsaanduidingen seconde (s), minuut, uur (u), dag, week, maand, kwartaal, jaar;

• gebruiken van de begrippen hectare als oppervlaktemaat, ton in geld en ton in gewicht (massa).

Eindterm 12: De leerling geeft in concrete situaties betekenis aan gangbare grootheden en eenheden. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen in een concrete situatie of het gaat over lengte, oppervlakte, inhoud, tijd, geld, gewicht (massa), temperatuur, geheugenomvang of een hoek.

Eindterm 13: De leerling gebruikt meetinstrumenten. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van gangbare meetinstrumenten voor het meten van lengte, inhoud, tijdsduur, snelheid, gewicht (massa) en temperatuur;

• schatten van de orde van grootte van een meetwaarde.

Eindterm 14: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin data en/of hun grafische representaties een rol spelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• beoordelen of de onderzoeksvraag aansluit bij de gegeven data;

• benoemen welke gegevens relevant zijn voor de onderzoeksvraag;

• beantwoorden van onderzoeksvragen.

Eindterm 15: De leerling lost een kansprobleem op. (B)

Eindterm 16: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met univariate data. (B)

Het gaat hierbij om:

• aflezen van informatie uit verschillende diagrammen die univariate data weergeven;

• berekenen van het rekenkundig gemiddelde en de mediaan;

• bepalen van de modus, minimum- en maximumwaarde.

Eindterm 17: De leerling geeft in een concrete situatie een of meerdere datasets met behulp van ICT grafisch weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• weergeven van één of meerdere univariate datasets;

• beredeneerd kiezen voor een diagram;

• beredeneerd kiezen hoe je twee of meer datasets wilt weergeven;

• labelen van de onderdelen van een diagram.

Eindterm 18: De leerling geeft in een concrete situatie een kans in taal en teken weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de spreek- en schrijfwijze met 'op';

• gebruiken van een percentage bij het weergeven van een kans;

• gebruiken van een breuk bij het weergeven van een kans.

Eindterm 19: De leerling identificeert en geeft betekenis aan centrum- en spreidingsmaten, trends en gangbare grafische representaties van data in concrete situaties. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en beschrijven van modus, minimum- en maximumwaarde, gemiddelde en mediaan;

• conclusies trekken en beoordelen in hoeverre door anderen getrokken conclusies correct zijn;

• blootleggen van misleiding;

• uitleggen wat centrum- en spreidingsmaten van data zeggen over de situatie;

• uitleggen of er een trend zichtbaar is.

Eindterm 20: De leerling geeft in een concrete situatie betekenis aan kansen. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen wat de kans is in een situatie;

• uitleggen wanneer kansen gelijk of niet gelijk zijn.

Eindterm 21: De leerling lost een probleem op waarin tabellen, grafieken, formules en/of vergelijkingen een rol spelen. (B)

Eindterm 22: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met tabellen en grafieken. (B)

Het gaat hierbij om:

• aflezen van een grafiek, ook met een zaagtand in een as;

• uitvoeren van een lineaire interpolatie en een lineaire extrapolatie;

• tekenen van een grafiek aan de hand van een tabel;

• tekenen van de grafiek van een lineair verband aan de hand van een gegeven punt en een geheeltallig hellingsgetal;

• bepalen van het startgetal en hellingsgetal bij een lineair verband, de groeifactor bij een exponentieel verband, en de periode en frequentie bij een periodiek verband.

Eindterm 23: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met formules. (B)

Het gaat hierbij om:

• tekenen van een grafiek aan de hand van een formule;

• berekenen van de waarde van de uitkomst met een formule als die van de andere variabele gegeven is;

• oplossen van een vergelijking door middel van inklemmen en gericht proberen.

Eindterm 24: De leerling gebruikt vaktaal voor representaties en het veranderingsgedrag van verbanden en standaardverbanden. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de begrippen assenstelsel, horizontale en verticale as, oorsprong, coördinaat, schaalverdeling, zaagtand, formule;

• gebruiken van de begrippen stijgen, dalen, constant, minimum, maximum;

• gebruiken van de begrippen lineair, evenredig, exponentieel, kwadratisch, wortel- en periodiek verband;

• gebruiken van de begrippen hellingsgetal, startgetal, groeifactor, periode, frequentie.

Eindterm 25: De leerling identificeert patronen en verbanden in een situatie. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en benoemen van grootheden die in een concrete situatie met elkaar in verband staan;

• herkennen en benoemen van een lineair patroon en een exponentieel patroon in een rij getallen;

• herkennen en benoemen van een lineair, evenredig en kwadratisch verband en van een wortelverband aan de hand van een formule;

• herkennen en benoemen van een lineair en periodiek verband aan de hand van een grafiek.

Eindterm 26: De leerling geeft betekenis aan tabellen, grafieken, formules en verbanden. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen van het veranderingsgedrag, de veranderingssnelheid en de extreme waarden van een verband in een concrete situatie;

• onderscheiden van lineaire verbanden en niet-lineaire verbanden in een concrete situatie.

Eindterm 27: De leerling geeft een concrete situatie weer als een verband met behulp van een tabel, een grafiek en een formule. (B)

Het gaat hierbij om:

• weergeven van een tabel en een grafiek bij een verband;

• opstellen van een formule met betekenisvolle lettervariabelen bij een lineair verband;

• verticaal verschuiven van grafieken.

Eindterm 28: De leerling toont aan de hand van een grafiek een bewering over een verband aan. (B)

Eindterm 29: De leerling lost een probleem op met hoeken en/of met de omtrek, oppervlakte en/of inhoud van meetkundige figuren. (B)

Eindterm 30: De leerling lost een probleem op met routes en kijklijnen. (B)

Eindterm 31: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met afmetingen, omtrek, oppervlakte, inhoud en meetkundige plaatsbepaling en gebruikt daarbij een formulekaart met relevante formules. (B)

Het gaat hierbij om:

• afleiden van een ontbrekende afmeting uit andere afmetingen in een tekening;

• berekenen van de omtrek van rechthoeken en cirkels;

• berekenen van de oppervlakte van rechthoeken, driehoeken, cirkels en balken;

• berekenen van de inhoud van balken, piramiden, cilinders en prisma’s;

• bepalen van een punt dat door coördinaten is gegeven, zowel bij cartesische coördinaten in twee dimensies als bij niet-cartesische coördinaten;

• bepalen van de coördinaten van een gegeven punt, zowel bij cartesische coördinaten in twee dimensies als bij niet-cartesische coördinaten.

Eindterm 32: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met lengten van zijdes van driehoeken en met hoeken. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruikmaken van de hoeksomeigenschap van driehoeken en vierhoeken;

• gebruikmaken van eigenschappen van snijhoeken bij evenwijdige en snijdende lijnen;

• toepassen van de stelling van Pythagoras in vlakke figuren;

• berekenen van hoeken met behulp van goniometrische verhoudingen.

Eindterm 33: De leerling geeft driedimensionale objecten op een tweedimensionale manier weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• tekenen van een aanzicht;

• tekenen van een uitslag van een veelvlak;

• tekenen van een doorsnede van een veelvlak.

Eindterm 34: De leerling gebruikt de namen, begrippen en symbolen van en bij meetkundige vormen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de begrippen vierkanten, rechthoeken, driehoeken, cirkels, kubussen, balken, piramiden, cilinders, bollen, parallellogrammen en prisma’s;

• gebruiken van de begrippen hoeken, loodrecht en haaks en van rechtehoektekens;

• gebruiken van tekens om hoeken van gelijke grootte en tekens om zijden van gelijke lengte aan te geven;

• gebruiken van de begrippen lijnsymmetrie, symmetrieas en evenwijdig;

• gebruiken van de begrippen hoekpunt, zijde, diagonaal, middelpunt, straal, diameter, ribbe, zijvlak, grondvlak en lichaamsdiagonaal;

• gebruiken van het begrip vergrotingsfactor.

Eindterm 35: De leerling identificeert en geeft betekenis aan meetkundige grootheden, constructies, eigenschappen en plaatsbepaling. (B)

Het gaat hierbij om:

• koppelen van aanzichten en uitslagen aan een driedimensionale weergave;

• bepalen welk van de grootheden omtrek, oppervlakte en inhoud bij een situatie past;

• herkennen en benoemen van meetkundige figuren, ook aan de hand van hun eigenschappen;

• herkennen en benoemen van lijnsymmetrie;

• interpreteren van hoogtekaarten.

Eindterm 36: De leerling maakt beweringen aannemelijk over meetkundige figuren en hun afmetingen of omtrek. (B)

Het gaat hierbij om:

• redeneren over meetkundige figuren aan de hand van hun eigenschappen;

• redeneren over het effect van het vergroten of verkleinen van de afmetingen van een figuur op de omtrek.

Eindterm 37: De leerling gebruikt meetinstrumenten voor het meten en tekenen van hoeken. (B)

Het gaat hierbij om:

• schatten van de orde van de grootte van een hoek voorafgaand aan het meten en tekenen;

• meten en tekenen van een hoek met behulp van een koershoekmeter of een geodriehoek.

Eindterm 38: De leerling werkt aan de ontwikkeling van een wiskundige houding. (E)

Het gaat hierbij om:

• kennismaken met het nut en de kracht van wiskunde in uiteenlopende toepassingen;

• verkennen van de eigen onderzoekende en kritische houding ten aanzien van wiskundige informatie;

• reflecteren op eigen en andermans wiskundig handelen;

• deelnemen aan activiteiten gerelateerd aan het schoolvak wiskunde.

Eindterm 39: De leerling gebruikt wiskundige denk-werkwijzen bij de ontwikkeling van algemene vaardigheden. (B)

Het gaat hierbij om:

• communiceren over een oplossingswijze, redenering of uitleg ten behoeve van de ontwikkeling van sociaal handelingsvermogen;

• wiskundig probleemoplossen, abstraheren, modelleren en redeneren ten behoeve van de ontwikkeling van analytisch denkvermogen;

• wiskundig probleemoplossen, modelleren en redeneren ten behoeve van de ontwikkeling van kritisch en creatief denkvermogen;

• wiskundig redeneren als onderzoeksvaardigheid;

• wiskundig modelleren als ontwerpvaardigheid.

Eindterm 40: De leerling herkent en gebruikt wiskunde in dagelijkse, maatschappelijke en onderwijsgerichte situaties. (E)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van wiskundige concepten in onderlinge samenhang;

• gebruikmaken van wiskunde in andere vakken;

• toepassen van wiskundige denk-werkwijzen;

• adequaat en autonoom omgaan met de kwantitatieve kant van de wereld;

• wiskunde gebruiken bij het nemen van beslissingen en het oplossen van problemen.

Eindterm 41: De leerling legt verbanden tussen ervaringen, persoonlijke interesses en kwaliteiten, vervolgopleidingen en toekomst. (E)

Het gaat hierbij om:

• verkennen van de plaats en functie van wiskunde in de samenleving;

• oriënteren op sectoren, beroepen en vervolgopleidingen waarin de kennis en vaardigheden van het schoolvak wiskunde relevant zijn;

• verwoorden van de eigen kwaliteiten en interesses passend bij het schoolvak wiskunde;

• reflecteren op opgedane ervaringen in het kader van oriëntatie op studie en werk.

Het examenprogramma wiskunde vmbo basisberoepsgerichte leerweg (bb) omvat:

Het eindexamen

Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen:

Domein A: Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden

Domein B: Verhoudingen en procenten

Domein C: Grootheden en eenheden

Domein D: Kwantitatieve informatie en kansen

Domein E: Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen

Domein F: Twee- en driedimensionale ruimte

Domein G: Wiskundige oriëntatie

Het centraal examen en het schoolexamen

Het centraal examen en het schoolexamen hebben betrekking op de volgende domeinen:

Domeinindeling	Titel (sub)domein	Toewijzing SE	Toewijzing CE
Domein A	Domeinonafhankelijke ondersteunende vaardigheden
Subdomein A1	Bewerking met getallen	x	x
Subdomein A2:	Hulpmiddelen	x	x
Domein B	Verhoudingen en procenten
Subdomein B1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein B2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein B3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein B4	Abstraheren	x	x
Domein C	Grootheden en eenheden
Subdomein C1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein C2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein C3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein C4	Abstraheren		x
Subdomein C5	Gereedschap gebruiken	x	x
Domein D	Kwantitatieve informatie en kansen
Subdomein D1	Wiskundig probleemoplossen	x
Subdomein D2	Rekenwiskundige handelingen	x
Subdomein D3	Representeren en vaktaal	x
Subdomein D4	Abstraheren	x
Subdomein D5	Wiskundig redeneren	x
Domein E	Verbanden, verschijningsvormen en vergelijkingen
Subdomein E1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein E2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein E3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein E4	Abstraheren		x
Subdomein E5	Wiskundig modelleren		x
Subdomein E6	Wiskundig redeneren	x
Domein F	Twee- en driedimensionale ruimte
Subdomein F1	Wiskundig probleemoplossen		x
Subdomein F2	Rekenwiskundige handelingen		x
Subdomein F3	Representeren en vaktaal		x
Subdomein F4	Abstraheren		x
Subdomein F5	Wiskundig redeneren	x
Subdomein F6	Gereedschap gebruiken	x	x
Domein G	Wiskundige oriëntatie
Subdomein G1	Wiskundige houding	x
Subdomein G2	Verbindende vaardigheden	x	x
Subdomein G3	Geïntegreerde wiskundige activiteiten	x
Subdomein G4	Loopbaanontwikkeling	x

Eindtermen

Eindterm 1: De leerling rekent met gehele en decimale getallen en rondt getallen af. (B)

Het gaat hierbij om:

• optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen, kwadrateren en worteltrekken;

• herkennen en benoemen van breuken die op eenvoudige visuele wijze voorgesteld kunnen worden;

• een eenvoudige breuk in een decimaal getal omzetten en omgekeerd;

• vooraf schatten van uitkomsten;

• wiskundig afronden van getallen op een gegeven aantal decimalen en op een veelvoud van machten van tien;

• situationeel afronden van getallen.

Eindterm 2: De leerling gebruikt hulpmiddelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van een rekenmachine;

• gebruiken van digitale hulpmiddelen;

• gebruiken van een formulekaart met relevante formules.

Eindterm 3: lost in een concrete situatie een probleem op waarin verhoudingen, procenten en/of schaal een rol spelen. (B)

Eindterm 4: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met verhoudingen, procenten en schaal. (B)

Het gaat hierbij om:

• vergelijken van verhoudingen met elkaar;

• berekenen hoeveel een bepaald percentage van iets is, en berekenen hoeveel procent iets van iets is;

• omrekenen tussen procenten, breuken en decimale getallen;

• berekeningen met schaal uitvoeren;

• een deel nemen van een geheel;

• uitrekenen welk deel een getal is van een ander getal.

Eindterm 5: De leerling geeft een verhouding in taal en teken weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van verhoudingstaal;

• gebruiken van het procentteken;

• gebruiken van breuknotatie;

• gebruiken van een schaallijn.

Eindterm 6: De leerling identificeert en geeft betekenis aan verhoudingen, procenten en schaal in een concrete situatie. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en beschrijven van verschijningsvormen van verhoudingen;

• onderscheiden van verhoudingen en niet-verhoudingen;

• verbanden leggen tussen verhoudingen en samengestelde grootheden, evenredige verbanden en cirkeldiagrammen;

• uitleggen wat verhoudingen, procenten en schaal betekenen.

Eindterm 7: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin grootheden, maten, aantallen, eenheden en/of hun representaties een rol spelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van grootheden en eenheden bij probleemsituaties in de meetkunde;

• gebruiken van grootheden en eenheden bij probleemsituaties met verhoudingen.

Eindterm 8: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op met behulp van benaderingen, referentiematen en/of referentieaantallen. (B)

Het gaat hierbij om:

• kiezen van gepaste referentiematen en -aantallen;

• benaderen van een waarde met referentiematen en -aantallen.

Eindterm 9: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met maten. (B)

Het gaat hierbij om:

• berekeningen uitvoeren met enkelvoudige en samengestelde grootheden;

• omrekenen van enkelvoudige en samengestelde meeteenheden waarbij de schaalfactor ten hoogste 1000 is.

Eindterm 10: De leerling kiest in concrete situaties gangbare eenheden en voorvoegsels en geeft een maat met de gekozen eenheid weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van meter (m), vierkante meter (m²), kubieke meter (m³), liter (l), gram (g), byte (B);

• gebruiken van de voorvoegsels milli, centi, deci, kilo, mega, giga, tera;

• gebruiken van de symbolen °, °C, €;

• gebruiken van de tijdsaanduidingen seconde (s), minuut, uur (u), dag, week, maand, jaar;

• gebruiken van de begrippen ton in geld en ton in gewicht (massa).

Eindterm 11: De leerling geeft in concrete situaties betekenis aan gangbare grootheden en eenheden. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen in een concrete situatie of het gaat over lengte, oppervlakte, inhoud, tijd, geld, gewicht (massa), temperatuur, geheugenomvang of een hoek.

Eindterm 12: De leerling gebruikt meetinstrumenten. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van gangbare meetinstrumenten voor het meten van lengte, inhoud, tijdsduur, snelheid, gewicht (massa) en temperatuur;

• schatten van de orde van grootte van een meetwaarde.

Eindterm 13: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin data en/of hun grafische representaties een rol spelen. (B)

Het gaat hierbij om:

• beoordelen of de onderzoeksvraag aansluit bij de gegeven data;

• benoemen welke gegevens relevant zijn voor de onderzoeksvraag;

• beantwoorden van onderzoeksvragen.

Eindterm 14: De leerling lost een kansprobleem op. (B)

Eindterm 15: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met een kleine hoeveelheid univariate data. (B)

Het gaat hierbij om:

• aflezen van informatie uit verschillende diagrammen die univariate data weergeven;

• berekenen van het rekenkundig gemiddelde;

• bepalen van de kleinste, de grootste en de meest voorkomende waarde.

Eindterm 16: De leerling geeft in een concrete situatie een dataset met behulp van ICT grafisch weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• weergeven van een univariate dataset;

• beredeneerd kiezen voor een diagram;

• labelen van de onderdelen van een diagram.

Eindterm 17: De leerling geeft in een concrete situatie een kans in taal en teken weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de spreek- en schrijfwijze met 'op';

• gebruiken van een percentage bij het weergeven van een kans;

• gebruiken van een breuk bij het weergeven van een kans.

Eindterm 18: De leerling geeft in concrete situaties betekenis aan gemiddelden en gangbare grafische representaties van data. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en beschrijven van kleinste, grootste, meest voorkomende waarde en gemiddelde;

• conclusies trekken en beoordelen in hoeverre door anderen getrokken conclusies correct zijn;

• blootleggen van misleiding.

Eindterm 19: De leerling geeft in een concrete situatie betekenis aan kansen. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen wat de kans is in een situatie;

• uitleggen wanneer kansen gelijk of niet gelijk zijn.

Eindterm 20: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op waarin tabellen, grafieken en/of woordformules een rol spelen. (B)

Eindterm 21: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met tabellen en grafieken. (B)

Het gaat hierbij om:

• aflezen van een grafiek, ook met een zaagtand in een as;

• uitvoeren van een lineaire extrapolatie;

• tekenen van een grafiek aan de hand van een tabel.

Eindterm 22: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met woordformules. (B)

Het gaat hierbij om:

• tekenen van een grafiek aan de hand van een woordformule;

• berekenen van de waarde van de uitkomst met een woordformule als die van de andere variabele gegeven is;

• oplossen van een vergelijking door middel van inklemmen en gericht proberen.

Eindterm 23: De leerling gebruikt vaktaal voor representaties en het veranderingsgedrag van verbanden en standaardverbanden. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de begrippen assenstelsel, horizontale en verticale as, oorsprong, coördinaat, schaalverdeling, zaagtand en woordformule;

• gebruiken van de begrippen stijgen, dalen, constant, minimum, maximum;

• gebruiken van de begrippen lineair, kwadratisch en wortelverband;

• gebruiken van de begrippen hellingsgetal en startgetal.

Eindterm 24: De leerling identificeert patronen en verbanden in een situatie. (B)

Het gaat hierbij om:

• herkennen en benoemen van grootheden die in een concrete situatie met elkaar in verband staan;

• herkennen en benoemen van een lineair patroon in een rij getallen;

• herkennen en benoemen van een lineair, evenredig en kwadratisch verband en van een wortelverband aan de hand van een woordformule;

• herkennen en benoemen van een lineair verband aan de hand van een grafiek.

Eindterm 25: De leerling geeft betekenis aan tabellen, grafieken, woordformules en verbanden. (B)

Het gaat hierbij om:

• uitleggen van het veranderingsgedrag, de veranderingssnelheid en de extreme waarden van een verband in een concrete situatie;

• onderscheiden van lineaire verbanden en niet-lineaire verbanden in een concrete situatie.

Eindterm 26: De leerling geeft een concrete situatie weer als een verband met behulp van een tabel, een grafiek en een woordformule. (B)

Het gaat hierbij om:

• weergeven van een lineair, wortel- of kwadratisch verband in een tabel en een grafiek;

• opstellen van een woordformule bij een lineair verband.

Eindterm 27: De leerling redeneert met behulp van voorbeelden over een verband. (B)

Eindterm 28: De leerling lost in een concrete situatie een probleem op met hoeken en/of met de omtrek, oppervlakte en/of inhoud van meetkundige figuren. (B)

Eindterm 29: De leerling lost in concrete situaties een probleem op met routes en kijklijnen. (B)

Eindterm 30: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met afmetingen, omtrek, oppervlakte, inhoud en meetkundige plaatsbepaling en gebruikt daarbij een formulekaart met relevante formules. (B)

Het gaat hierbij om:

• afleiden van een ontbrekende afmeting uit andere afmetingen in een tekening;

• berekenen van de omtrek van rechthoeken en cirkels;

• berekenen van de oppervlakte van rechthoeken, driehoeken en cirkels;

• berekenen van de inhoud van balken;

• bepalen van een punt dat door coördinaten is gegeven, zowel bij cartesische coördinaten in twee dimensies als bij niet-cartesische coördinaten;

• bepalen van de coördinaten van een gegeven punt, zowel bij cartesische coördinaten in twee dimensies als bij niet-cartesische coördinaten.

Eindterm 31: De leerling voert rekenwiskundige handelingen uit met lengten van zijdes van driehoeken en met hoeken. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruikmaken van de hoeksomeigenschap van driehoeken en vierhoeken;

• gebruikmaken van eigenschappen van snijhoeken bij evenwijdige en snijdende lijnen.

Eindterm 32: De leerling geeft in concrete situaties driedimensionale objecten op een tweedimensionale manier weer. (B)

Het gaat hierbij om:

• tekenen van een aanzicht;

• tekenen van een uitslag van een veelvlak opgebouwd uit rechthoeken;

• tekenen van een horizontale doorsnede van een veelvlak opgebouwd uit rechthoeken.

Eindterm 33: De leerling gebruikt de namen, begrippen en symbolen van en bij meetkundige vormen. (B)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van de begrippen vierkanten, rechthoeken, driehoeken, cirkels, kubussen, balken, piramiden, cilinders en bollen;

• gebruiken van de begrippen hoeken, loodrecht en haaks en van rechtehoektekens;

• gebruiken van tekens om hoeken van gelijke grootte en tekens om zijden van gelijke lengte aan te geven;

• gebruiken van de begrippen lijnsymmetrie, symmetrieas en evenwijdig;

• gebruiken van de begrippen hoekpunt, zijde, diagonaal, middelpunt, straal, diameter, ribbe, zijvlak en grondvlak.

Eindterm 34: De leerling identificeert en geeft betekenis aan meetkundige grootheden, constructies, eigenschappen en plaatsbepaling. (B)

Het gaat hierbij om:

• koppelen van aanzichten en uitslagen aan een driedimensionale weergave;

• bepalen welk van de grootheden omtrek, oppervlakte en inhoud bij een situatie past;

• herkennen en benoemen van meetkundige figuren, ook aan de hand van hun eigenschappen;

• herkennen en benoemen van lijnsymmetrie.

Eindterm 35: De leerling maakt beweringen aannemelijk over meetkundige figuren. (B)

Het gaat hierbij om:

• redeneren over meetkundige figuren aan de hand van hun eigenschappen.

Eindterm 36: De leerling gebruikt meetinstrumenten voor het meten en tekenen van hoeken. (B)

Het gaat hierbij om:

• schatten van de orde van de grootte van een hoek voorafgaand aan het meten en tekenen;

• meten en tekenen van een hoek met behulp van een koershoekmeter of een geodriehoek.

Eindterm 37: De leerling werkt aan de ontwikkeling van een wiskundige houding. (E)

Het gaat hierbij om:

• kennismaken met het nut en de kracht van wiskunde in uiteenlopende toepassingen;

• verkennen van de eigen onderzoekende en kritische houding ten aanzien van wiskundige informatie;

• reflecteren op eigen en andermans wiskundig handelen;

• deelnemen aan activiteiten gerelateerd aan het schoolvak wiskunde.

Eindterm 38: De leerling gebruikt wiskundige denk-werkwijzen bij de ontwikkeling van algemene vaardigheden. (B)

Het gaat hierbij om:

• communiceren over een oplossingswijze, redenering of uitleg ten behoeve van de ontwikkeling van sociaal handelingsvermogen;

• wiskundig probleemoplossen, abstraheren, modelleren en redeneren ten behoeve van de ontwikkeling van analytisch denkvermogen;

• wiskundig probleemoplossen, modelleren en redeneren ten behoeve van de ontwikkeling van kritisch en creatief denkvermogen;

• wiskundig redeneren als onderzoeksvaardigheid;

• wiskundig modelleren als ontwerpvaardigheid.

Eindterm 39: De leerling herkent en gebruikt wiskunde in dagelijkse, maatschappelijke en onderwijsgerichte situaties. (E)

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van wiskundige concepten in onderlinge samenhang;

• gebruikmaken van wiskunde in andere vakken;

• toepassen van wiskundige denk-werkwijzen;

• adequaat en autonoom omgaan met de kwantitatieve kant van de wereld;

• wiskunde gebruiken bij het nemen van beslissingen en het oplossen van problemen.

Eindterm 40: De leerling legt verbanden tussen ervaringen, persoonlijke interesses en kwaliteiten, vervolgopleidingen en toekomst. (E)

Het gaat hierbij om:

• verkennen van de plaats en functie van wiskunde in de samenleving;

• oriënteren op sectoren, beroepen en vervolgopleidingen waarin de kennis en vaardigheden van het schoolvak wiskunde relevant zijn;

• verwoorden van de eigen kwaliteiten en interesses passend bij het schoolvak wiskunde;

• reflecteren op opgedane ervaringen in het kader van oriëntatie op studie en werk.

?xpp ep?> 3.Paragraaf 2.53 komt te luiden:

Kern Bouwen, wonen en interieur

Een kandidaat kan gebruik maken van de in de ‘kern’ genoemde kennis en vaardigheden in een (gesimuleerde) uitvoerende beroepssituaties of een daarop voorbereidende scholing. De kennis en vaardigheden zijn gerangschikt in algemene kennis en vaardigheden en professionele kennis en vaardigheden. Kennis en vaardigheden worden samen met de persoonlijke eigenschappen ook wel aangeduid als beroepscompetenties. De kern omvat ook kennis en vaardigheden ronde loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling.

a. Algemene kennis en vaardigheden

De kandidaat kan:

a.1. de Nederlandse taal in opleidings- en beroepssituaties gebruiken;

a.2. een informatiebehoefte signaleren en onderzoeken en op basis hiervan relevante informatie zoeken, beoordelen, verwerken en gebruiken;

a.3. mediawijs handelen: kritisch en bewust omgaan met (digitale) media;

a.4. bewust omgaan met opslag en gebruik van gegevens en daarbij rekening houden met privacy en digitale veiligheid;

a.5. het belang beschrijven en voorbeelden noemen van technologische en innovatieve ontwikkelingen in de beroepscontext;

a.6. voor opleiding en beroep relevante berekeningen uitvoeren;

a.7. plannen en organiseren in een beroeps(opleiding) gerelateerde situatie;

a.8. op systematische en doelgerichte wijze werkzaamheden uitvoeren op basis van een planning met de inzet van vakdeskundigheid en met aandacht voor een zo hoog mogelijke kwaliteit;

a.9. mondeling en schriftelijk rapporteren over de uitgevoerde werkzaamheden; onder meer over de planning, voorbereiding, proces en product;

a.10. reflecteren op de eigen werkwijze en op de kwaliteit van het eigen werk;

a.11. samenwerken en overleggen bij het uitvoeren van werkzaamheden;

a.12. werkzaamheden volgens de voorschriften en op een veilige wijze uitvoeren;

a.13. economisch bewust en duurzaam omgaan met materialen en middelen;

a.14. professionele (technologische) hulpmiddelen gebruiken en hun werking uitleggen;

a.15. hygiënisch werken;

a.16. milieubewust handelen;

a.17. zich aan- en inpassen in een bedrijfscultuur;

a.18. voldoen aan de algemene gedrags- en houdingeisen die gesteld worden aan werknemers in de branche;

a.19. is een (gesimuleerde) beroepssituatie en stage in een bedrijf omgaan met verschillen op basis van culturele gebondenheid en geslacht.

b. Professionele kennis en vaardigheden

Oriëntatie op de techniek

De kandidaat kan:

b.1. voorbeelden geven van technische normalisatie instituten, bedrijven en arbeidsorganisaties;

b.2. relaties leggen tussen productieprocessen, technische systemen te weten input, proces, output en bronnen met name energie, materie en informatie;

b.3. waarden in technisch situaties onderkennen en toepassen, met name duurzaamheid, innovatie, risico en sociale interactie;

Voorbereiden

De kandidaat kan:

b.4. de relaties tussen natuurkundige grootheden en de technische praktijk uitleggen en verklaren met name kracht, druk, lengte, oppervlakte, inhoud, omtrek, elektriciteit, energie, geluid, massa, gewicht, moment, snelheid en temperatuur;

b.5. een meting van grootheden uitvoeren, verwerken en vastleggen;

b.6. van een (deel)systeem functies van onderdelen benoemen;

b.7. materiaaleigenschappen benoemen en deze in verband brengen met hun toepassing;

b.8. technische principes van het overbrengen van krachten en bewegingen uitleggen;

b.9. technische principes en werking van onderdelen uitleggen en demonstreren;

b.10. opbouw en werking van installaties en/ of constructies uitleggen en demonstreren.

Ontwerpen, maken en dienstverlenen

De kandidaat kan:

b.11. een tekening lezen;

b.12. een ontwerp maken van een product, systeem en proces;

b.13. met behulp van een computer een technische tekening maken;

b.14. tijdens werkvoorbereiding en werkuitvoering schetsen en werktekeningen maken;

b.15. criteria bepalen voor de keuze van materialen en gereedschappen;

b.16. criteria toepassen voor de kwaliteit en oplevering van een werkstuk, product, systeem en/of dienst;

b.17. een werkwijze vaststellen en werken volgens procedures bij het uitvoeren van een opdracht;

b.18. een werkstuk, product en systeem maken door basisbewerkingen met name aftekenen, afkorten, verspanen, verbinden, vervormen en afwerken uit te voeren;

b.19. werkzaamheden uitvoeren volgens de regels van integrale Kwaliteits-, Arbo- en Milieu (KAM)-zorg;

b.20. een werkstuk, product en systeem samenstellen.

Controleren en nazorg plegen

De kandidaat kan:

b.21. een werkstuk, product, systeem en/of dienst toetsen en evalueren aan de hand van de geformuleerde criteria;

b.22. een werkstuk, product, systeem onderhouden, repareren, modificeren en optimaliseren.

c. Loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling

De kandidaat is in staat zijn eigen loopbaanontwikkeling vorm te geven. Hij doet dat met een oriëntatie op een toekomstige opleiding en (loop)baan door middel van reflectie op het eigen handelen en reflectie op ervaringen.

c. 1. De kandidaat heeft de vaardigheid de eigen loopbaan vorm te geven door op systematische wijze om te gaan met ‘loopbaancompetenties’:

1. Kwaliteitenreflectie (wat kan ik het best en hoe weet ik dat?)

2. Motievenreflectie (waar ga en sta ik voor en waarom dan?)

3. Werkexploratie (waar ben ik met meest op mijn plek en waarom daar?)

4. Loopbaansturing (hoe bereik ik mijn doel en waarom zo?)

5. Netwerken (wie kan mij helpen mijn doel te bereiken en waarom die mensen?)

c. 2. De kandidaat maakt zijn eigen loopbaanontwikkeling inzichtelijk voor zichzelf en voor anderen doormiddel van een ‘loopbaandossier’.

In een loopbaandossier is opgenomen welke activiteiten zijn uitgevoerd die hebben bijgedragen tot het ontwikkelen van de ‘loopbaancompetenties’. In het loopbaandossier wordt beschreven bij een aantal uitgevoerde activiteiten:

I. de beoogde doelen

II. de resultaten

III. de evaluatie en een conclusie

IV. welke vervolgactiviteiten gepland zijn op basis van de opgedane ervaringen en de daarbij horende conclusies

Profielvak: Bouwen, wonen en interieur	BB	KB	GL
Taken: • een kleinschalig bouwproject voorbereiden en het bouwproces beschrijven • een kleinschalig bouwproject maatvoeren en uitzetten • een eenvoudige funderingsbekisting maken
P/BWI/1.1.
Deeltaak: Een kleinschalig bouwproject voorbereiden en het bouwproces beschrijven De kandidaat kan:
1. het bouwproces beschrijven	x	x	x
2. een indeling van een bouwplaats interpreteren	x	x	x
3. veilig werken in de bouw en circulair en duurzaam bouwen	x	x	x
4. werkzaamheden uitvoeren voor de bouwvoorbereiding van een kleinschalig bouwproject		x	x
P/BWI/1.2
Deeltaak: een kleinschalig bouwproject maatvoeren en uitzetten de kandidaat kan:
1. gangbare meetinstrumenten en hulpmiddelen toepassen	x	x	x
2. aan de hand van bouwvoorbereidingstekeningen rechte lijnen uitzetten voor een klein bouwwerk	x	x	x
3. hoogtemetingen uitvoeren	x	x	x
4. meetgegevens verwerken en maatvoering controleren	x	x	x
5. afwijkingen bij meten en uitzetten verklaren en corrigeren		x	x
6. bouwramen plaatsen	x	x
7. gevellijnen bepalen en afschrijven op de bouwplank	x	x	x
P/BWI/1.3
Deeltaak: een eenvoudige funderingsbekisting maken De kandidaat kan:
1. werkzaamheden voor een strokenfundering voorbereiden	x	x	x
2. werkzaamheden voor een eenvoudige strokenfundering uitvoeren en een PS-systeembekisting beschrijven	x	x	x
Voor het uitvoeren van de taak beheerst de kandidaat de voorwaardelijke kennis, vaardigheden en houding.

Profielvak: Bouwen, wonen en interieur	BB	KB	GL
Module 2: bouwen vanaf de fundering
Taak: ○ profielen en kozijnen stellen ○ een halfsteensmuur metselen ○ isolatiematerialen verwerken ○ veilig werken op en met steigers en ladders
P/BWI/2.1
Deeltaak: profielen en kozijnen stellen De kandidaat kan:
1. stelwerkzaamheden voorbereiden	x	x
2. de koppenmaat en lagenmaat bepalen en afschrijven	x	x
3. metselprofielen stellen	x	x
4. kozijnen stellen	x
5. gangbare gereedschappen en hulpmiddelen toepassen	x
P/BWI/2.2
Deeltaak: een halfsteensmuur metselen De kandidaat kan:
1. metselwerk voorbereiden	x	x
2. een werkplek inrichten	x	x
3. basistechnieken metselen toepassen	x	x
4. rollagen maken	x	x
5. voegwerk in de meest gangbare typen maken	x	x
6. beëindigingen correct maken	x	x
P/BWI/2.3
Deeltaak: isolatiematerialen verwerken De kandidaat kan:
1. doel en functie van isolatie beschrijven en de juiste soorten isolatiematerialen kiezen	x	x
2. isolatiematerialen in het opgaand werk plaatsen en verwerken	x	x
P/BWI/2.4
Deeltaak: veilig werken op en met steigers en ladders De kandidaat kan:
1. verplichte en beschikbare beschermingsmiddelen toepassen	x	x
2. juiste steigers en ladders kiezen	x	x
3. rolsteigers en ladders conform voorschriften opbouwen, plaatsen en afbreken	x
4. rolsteigers en ladders op een ergonomische en veilige wijze gebruiken	x	x
Voor het uitvoeren van de taak beheerst de kandidaat de voorwaardelijke kennis, vaardigheden en houding.

Profielvak: Bouwen, wonen en interieur	BB	KB	GL
Module 3: hout- en meubelverbindingen
Taak: ○ een werkstuk met enkelvoudige verbindingen maken ○ hout en plaatmateriaal bewerken
P/BWI/3.1
Deeltaak: een werkstuk met enkelvoudige verbindingen maken De kandidaat kan:
1. werkzaamheden voor het maken van een werkstuk voorbereiden	x	x
2. houtverbindingen maken in hout en plaatmateriaal	x	x
3. het product aan de hand van kwaliteitscriteria beoordelen	x	x
P/BWI/3.2
Deeltaak: hout en plaatmateriaal bewerken De kandidaat kan:
1. basisbewerkingen uitvoeren	x	x
2. veilig werken	x	x
Voor het uitvoeren van de taak beheerst de kandidaat de voorwaardelijke kennis, vaardigheden en houding.

Profielvak: Bouwen, wonen en interieur	BB	KB	GL
Module 4: design en decoratie
Taak: ○ een interieurelement ontwerpen ○ een ontwerp maken voor de afwerking van een interieurelement ○ het maken van een interieurelement beschrijven ○ een interieurelement voorbehandelen, afwerken en decoreren
P/BWI/4.1
Deeltaak: een interieurelement ontwerpen De kandidaat kan:
1. een ontwerp maken voor een eenvoudig interieurelement van plaatmateriaal		x	x
2. een ontwerp tekenen met een 3D CAD-tekenprogramma	x	x	x
P/BWI/4.2
Deeltaak: een ontwerp maken voor de afwerking van een interieurelement De kandidaat kan:
1. een ontwerp maken voor kleur, afwerking en decoratie van een interieurelement	x	x	x
2. het ontwerp presenteren		x	x
P/BWI/4.3
Deeltaak: het maken van een interieurelement beschrijven De kandidaat kan:
1. het maken van een interieurelement voorbereiden			x
2. het maken van een interieurelement met moderne verbindingsmaterialen beschrijven			x
3. veilig werken			x
P/BWI/4.4
Deeltaak: een interieurelement voorbehandelen, afwerken en decoreren De kandidaat kan:
1. de werkzaamheden voorbereiden voor het voorbehandelen, afwerken en 2. decoreren	x	x	x
3. een interieurelement voorbehandelen, afwerken en decoreren	x	x	x
4. een sign-uiting snijplotten, pellen, plakken en monteren	x	x	x
5. CNC en/of lasersnijtechnieken toepassen	x	x	x
Voor het uitvoeren van de taak beheerst de kandidaat de voorwaardelijke kennis, vaardigheden en houding.

4.Paragraaf 2.54 komt te luiden:

Kern Dienstverlening en producten

Een kandidaat kan gebruik maken van de in de ‘kern’ genoemde kennis en vaardigheden in een (gesimuleerde) uitvoerende beroepssituatie of een daarop voorbereidende scholing. De kennis en vaardigheden zijn gerangschikt in algemene kennis en vaardigheden en professionele kennis en vaardigheden. Kennis en vaardigheden worden samen met de persoonlijke eigenschappen ook wel aangeduid als beroepscompetenties. De kern omvat ook kennis en vaardigheden rond loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling.